काभ्रेमा पानीको मूल सुक्दै, पुनःजीवित कार्यक्रम बाढीपहिरोले प्रभावित
काभ्रेपलाञ्चोक, ७ साउन – काभ्रेपलाञ्चोक जिल्लाका सात स्थानीय तहमा पानीका मुहान क्रमशः सुक्दै जान थालेका छन्। बाढीपहिरो, वन फडानी, अव्यवस्थित पूर्वाधार, भूकम्प र जलवायु परिवर्तनका कारण पानीका स्रोतमा कमी आउँदा स्थानीयहरू टाढा जानुपर्ने, वर्षा पानी संकलन गर्ने वा बसाइँ सर्नुपर्ने जस्ता समस्या भोगिरहेका छन्।
इसिमोड (अन्तरराष्ट्रिय एकीकृत पर्वतीय विकास केन्द्र) को सहयोगमा सन् २०२३ नोभेम्बरदेखि २०२४ जुनसम्म गरिएको सर्वेक्षणमा सात स्थानीय तहमा कुल ५,६८९ पानीका स्रोतमध्ये २७ प्रतिशत (१,५२१ स्रोत) सुक्खा अवस्थामा फेला परेका छन्। पाँचखाल र तेमाल क्षेत्रमा यो संख्या झनै उच्च, करिब ४० प्रतिशत पुगेको छ।
धुलिखेल, पनौती, रोशी, नमोबुद्ध, बेथानचोकलगायतका नगर र गाउँपालिकामा समेत महत्वपूर्ण संख्यामा मुहानहरू सुक्दै गएका छन्। धुलिखेलमा २९ प्रतिशत, रोशीमा २२ प्रतिशत, नमोबुद्धमा २० प्रतिशत र पनौतीमा १० प्रतिशत स्रोत सुक्खा भएको प्रतिवेदनले देखाएको छ।
यस अवस्थालाई समाधान गर्नका लागि स्थानीय तह र इसिमोडबीच प्रकृतिमा आधारित समाधान कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने सहमति भए पनि गत असोजको बाढीपहिरोले अभियान प्रभावित बनाएको छ। केही क्षेत्रमा पहिचान गरिएका मुहानहरू पूर्ण रूपमा बग्न छाडेका छन्। रोशी गाउँपालिका अध्यक्ष दिनेश लामाका अनुसार बाढीपहिरोले स्रोतहरू मात्र होइन, आयोजना पनि क्षतिग्रस्त बनाएका छन्।
पाँचखाल नगर प्रमुख महेश खरेलले पुनःजीवित कार्यक्रमले आशा जगाएको भए पनि बाढीपछि राहत तथा पुनर्निर्माणमा ध्यान दिनुपरेकाले अभियान ढिलिएको बताए। हाल क्षतिग्रस्त संरचनाहरूको मर्मतपछिमात्र नयाँ स्रोत पहिचान र संरक्षण अभियान अघि बढाइने योजना रहेको उनले जानकारी दिए।
इसिमोडको अनुसार, हिन्दूकुश हिमालय क्षेत्रका झण्डै ९० लाख पानीका मुहान जोखिममा छन्। अत्यधिक भूमिगत पानी उत्खनन, जलवायु परिवर्तन र भू-प्रयोग परिवर्तनले यी स्रोतहरू खतरामा पारेका हुन्। इसिमोड र स्थानीय तहबीचको सहकार्यमा जल तथा भौगर्भिक अध्ययन, प्रवाह सुधार, पानीको गुणस्तर मूल्याङ्कन, जैविक विविधता संरक्षण र जलवायु सह–लाभको आकलन समेटिएको मूलधार पुनरुत्थान कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने तयारी गरिएको थियो।
हाल नमोबुद्ध नगरपालिका–३ र ५ मा पोखरी निर्माणमार्फत दुई वटा मुहान फर्काइएको छ भने अन्य दुई स्थानमा प्रक्रिया अगाडि बढेको नगरपालिकाले जनाएको छ। स्थानीय सरकारको पहलमा पुनःजीवित कार्यक्रम सफल भए अन्य छ स्थानीय तहमा पनि क्रमशः विस्तार गरिने योजना इसिमोडले बनाएको छ।
