धान दिवसको तयारी, उत्पादनमा कमी, आयातमा दोब्बर वृद्धि

काठमाडौँ, १४ असार – धानको उत्पादन र उत्पादकत्व बढाउने उद्देश्यसहित सरकारले हरेक वर्ष १५ असारमा “राष्ट्रिय धान दिवस तथा रोपाइँ महोत्सव” मनाउँदै आएको छ। २०७६ सालदेखि मनाइँदै आएको यस दिवसको यो वर्षको नारा हो: ‘धान बालीमा सघनता : खाद्य सुरक्षा र आत्मनिर्भरता’। यद्यपि दुई दशकदेखि दिवस मनाइँदै आए पनि देशको स्थानीय उत्पादनले माग धान्न नसक्दा बर्सेनि धान र चामलको आयातमा उल्लेखनीय वृद्धि हुँदै आएको छ।

११ महिनामै ३९ अर्बको आयात

भन्सार विभागका अनुसार चालु आर्थिक वर्ष २०८१/८२ को ११ महिनामा (साउन–जेठ) मात्रै ३८ अर्ब ९४ करोड रुपैयाँ बराबरको धानचामल आयात गरिएको छ। यो अघिल्लो वर्षको सोही अवधिमा भएको २१ अर्ब १२ करोड रुपैयाँको आयातको तुलनामा झण्डै दोब्बर हो।

• धान:

  • आयात: २६ करोड १९ लाख केजी

  • मूल्य: २१ अर्ब १५ करोड रुपैयाँ

  • गत वर्ष: १५ करोड ३७ लाख केजी, १२ अर्ब ४३ करोड रुपैयाँ

• चामल:

  • आयात: ५ करोड ७३ लाख केजी

  • मूल्य: १७ अर्ब ७८ करोड रुपैयाँ

  • गत वर्ष: २ करोड ६९ लाख केजी, ८ अर्ब ६९ करोड रुपैयाँ

कृषि विभागका अनुसार नेपालमा वार्षिक ७० लाख मेट्रिक टन धानको माग रहेकामा १० लाख मेट्रिक टनको अभाव हुने गरेको छ।

बिउसमेत आयातमै भर

धान उत्पादन मात्रै होइन, धानको बीउमा समेत मुलुक परनिर्भर बन्दै गएको छ। बिउबिजन गुणस्तर नियन्त्रण केन्द्रका अनुसार चालु आवमा १ अर्ब २० करोड रुपैयाँ बराबरको ३,००० मेट्रिक टन बीउ आयात भएको छ। देशमा हरेक सिजन २०,००० मेट्रिक टन बीउको आवश्यकता पर्छ, तर करिब १५ प्रतिशत मात्र आयातमार्फत पूर्ति भइरहेको छ।

आयात हुने ९० प्रतिशत बीउ हाइब्रिड भएको केन्द्रले जनाएको छ। बिउ प्रतिस्थापन दर २८ प्रतिशत रहेको छ। नेपाल कृषि अनुसन्धान परिषद् (नार्क)ले हालसम्म १४८ जातका धान उन्मोचन गरेकामा ४० जात खारेज गरिएको छ।

उत्पादन वृद्धि प्रयास : चैते धानमा केन्द्रित

कृषि विभागका महानिर्देशक प्रकाश सञ्जेलका अनुसार मसिना र बास्नादार चामलको आयात मुख्य चुनौती हो। भारतले चामल निर्यातमा कर घटाएकोले आयात अझ बढेको छ। धानको उत्पादन र उत्पादकत्व वृद्धि गर्न बर्खे धानसँगै चैते धान खेती विस्तार गर्ने योजना रहेको जानकारी दिनुभयो।

हाल १ लाख १० हजार हेक्टरमा ६–७ लाख मेट्रिक टन चैते धान उत्पादन हुने गरेकोमा, आगामी दुई वर्षमा यो क्षेत्रफल २ लाख हेक्टर पुर्याउने योजना सरकारको बजेटमा समावेश गरिएको छ। विगत वर्ष १४ लाख २० हजार हेक्टरमा ५९ लाख ५५ हजार मेट्रिक टन धान उत्पादन भएको थियो। धानको प्रतिहेक्टर उत्पादकत्व ४.१९ मेट्रिक टन रहेको छ।

नयाँ जात : ‘खुमल–१८’ उन्मोचन

नार्कले नयाँ धानको जात ‘खुमल–१८’ अनुसन्धान गरी उन्मोचन गरेको छ। मध्यपहाडको हावापानीमा उपयुक्त मानिएको यस जातबाट प्रतिहेक्टर ५.२ टन उत्पादन हुने बताइएको छ।